Góry Izerskie
Góry Izerskie

Góry Izerskie stanowią najdalej na zachód wysuniętą część Sudetów, zarówno po stronie polskiej jak i czeskiej. Ich wschodnią granicę stanowi obniżenie Zimnej Przełęczy (525 m), granica pd.-wsch. biegnie w górę doliny Kamiennej od Piechowic do Szklarskiej Poręby i Przełęczy Szklarskiej i dalej na pd. wzdłuż Mielnicy, Mumlavy i Izery do Rokytnic nad Jizerou. Granica pd. przebiega umownie od Vysokého nad Jizerou na zach. przez Pěnčin i Dlouhý Most do Liberca. Granicę zachodnią wyznacza uskok tektoniczny biegnący od Liberca na pn. przez Mnišek, Detřichov do Frydlandu. Granica pn. prowadzi od Frydlandu na pn.-zach. przez Dolni Řasnice do Jindřichovic pod Smrkem i dalej do granicy państwowej z Polską. Następnie na wsch. przez Pobiedną, Krobicę, Starym Traktem Handlowym Żytawsko-Jeleniogórskim przez Gierczyn i Przecznicę do Kwieciszowic i skrajem Kotliny Starej Kamienicy do Kromnowa u podnóża Zimnej Przełęczy. Góry Izerskie po stronie polskiej zajmują 385 km2.

 

ŚWIAT ZWIERZĘCY
W Górach Izerskich żyje wiele saren, jeleni i dzików – żerujących w lasach mieszanych. Z gatunków strefy otwartej szeroko rozpowszechnione są: nornik zwyczajny, nornik bury, ryjówka aksamitna, łasica. Z ptaków należy wymienić: pluszcza, świergotka nadwodnego i lerkę borową. Nad łąkami unosi się charakterystyczny dla tego rejonu motyl górówka euriala. W wodach torfowisk żyje wiele skorupiaków, niektóre z nich należą do rzadkości.

 

SZATA ROŚLINNA
Roślinność tego terenu ma układ piętrowy. Piętro podgórskie zajmuje obszary do wysokości 400 m. Występują tu głównie lasy liściaste, ale nie brak i świerków.
W różnych częściach Gór Izerskich zachowały się piękne, stare bukowe lasy, np. w okolicy Świeradowa-Zdroju, przy drodze prowadzącej z uzdrowiska do Czerniawy-Zdroju. W piętrze drzew tych lasów panują buki i jawory, gdzieniegdzie świerk. Można spotkać duże fragmenty lasu, gdzie w runie dominuje szczyr trwały lub marzanka wonna. Rosną tu: paproć zachyłka trójkątna, podarycznik pospolity, gajowiec żółty, żywiec cebulkowy, czyściec leśny, przytulia hercyńska, fiołek leśny i wiele innych. Lasy bukowe regla dolnego przechodzą w wyższych partiach gór w bory świerkowe o charakterze naturalnym. W najwyższych partiach gór, zwłaszcza nad ciekami wodnymi można spotkać dobrze rozwinięte zbiorowiska ziołorośli, w skład których wchodzą rzadziej spotykane i pięknie kwitnące rośliny takie jak: modrzyk górski, tojad mocny, rutewka orlikolistna. Do rzadziej występujących roślin, które możemy spotkać w Górach Izerskich, należą również wierzbownica okółkowa, gorysz miarz, miesięcznica trwała, w okolicach Świeradowa-Zdroju – fiołek dwukwiatowy, miłosna górska, śledziennica naprzeciwlistna i szafran wiosenny.
 
GRZBIETY
Głębokie pęknięcia tektoniczne oraz liczne procesy niszczące doprowadziły do wydzielenia w Górach Izerskich, rozdzielonych dolinami Izery, Kwisy i Małej Kamiennej, czterech grzbietów. Po stronie czeskiej są to grzbiety - Waloński (Jizera 1122 m, Černá hora 1084 m, Smědavská hora 1084) i Średni (Jeleni stráň 1018 m). Dolinę Izery i Hajenego potoku oddziela ten ostatni od Wysokiego Grzbietu położonego głównie w Polsce. Kulminuje on w Wysokiej Kopie (1126 m), a oprócz niej wyróżniają się nadto w gnieździe Zielonej Kopy: Przednia Kopa (1114 m), Sine Skałki (1125 m), wąski grzbiet z Izerskimi Garbami (1088 m), Zwaliskiem (1047) i Wysokim Kamieniem (1058 m). Od Zielonej Kopy ku pn. zach. grzbiet się obniża do Polany Izerskiej (965 m), skąd poprzez Łużec (1035 m) podnosi się ku Izerskiemu Stogowi (1107 m) i dalej ku najwyższemu szczytowi zach. krańca Wysokiego Grzbietu - Smrekowi (1124 m). Najbardziej wysunięty na pn. jest ostatni z grzbietów – Kamienicki, zaczynający się na zach. szczytem Sepiej Góry (828 m), tuż nad Świeradowem, po czym biegnie ku wsch. przez Dłużec (867 m), Kowalówkę (888 m), od której ku pn. odchodzi ramię zakończone Wygorzelem (518 m). Grzbiet Kamienicki ciągnie się dalej przez rozległą kopułę najwyższej Kamienicy (973 m), schodzi na Rozdroże Izerskie, obejmujące grzbiecik Jastrzębca (792 m), Babią Przełęcz (646 m), dalej Ciemniak (699 m) opadający przez Bobrowe Skały ku Zimnej Przełęczy (525 m).
 
BUDOWA GEOLOGICZNA
Polska część Gór Izerskich należy do jednostki zwanej metamorfikiem izerskim. Budują ją różnego rodzaju skały metamorficzne: gnejsy, granitoidy i łupki łyszczykowe, powstałe głównie w okresie orogenezy kaledońskiej. Biorąc pod uwagę ich cechy strukturalne i teksturalne możemy wyróżnić występowanie trzech podstawowych typów gnejsów: słojowo-oczkowe, drobnoziarniste i cienkolaminowane. Odrębną grupę skał tworzą nazywane granitami izerskimi – granity rumburskie, występujące w postaci soczew tkwiących w gnejsach. Miejscowo występują także leukogranity.
Łupki metamorficzne występują w kilku odmianach: łupki łyszczykowe średnio i grubokrystaliczne. Są to szare, srebrzystoszare i szarozielone łupki muskowitowo-serycytowo-chlorytowe, lokalne wzbogacone biorytem, granatem, turmalinem i dystenem. Spotkać tu można także kasyteryt i minerały siarczkowe. Z kompleksem skał metamorficznych związane jest występowanie kwarcu żywiołowego, głównie w okolicy Świeradowa-Zdroju (Rozdroże Izerskie), a także kasyterytu i kobaltu.
 
SUROWCE MINERALNE
W Górach Izerskich występują surowce mineralne takie jak: rudy cyny. Są to głównie kasyteryty (tlenek cyny). Tradycje górnictwa rud cyny w Gierczynie sięgają XV w. Kopalnie czynne były z przerwami do końca XVIII w., a w najlepszym okresie produkcja wynosiła około 20 t cyny rocznie. W początkach XIX w. kasyteryty wydobywano także w Krobicy. Ze złożami tymi związane są również rudy kobaltu (siarczki kobaltowo-arsenowe – smaltyn i safloryn) i związki kobaltowo-manganowe, dobywane w rejonie Przecznicy i Krobicy na potrzeby manufaktur ceramicznych.
Spośród surowców skalnych na uwagę zasługują: gnejsy (nieograniczone zasoby eksploatowano dawniej na tłuczeń drogowy i materiał budowlany, leukogranity (znajdowały zastosowanie w przemyśle ceramicznym do produkcji porcelany i fajansu) i łupki łyszczykowe (po zmieleniu służą jako nośnik preparatów chemicznych dla rolnictwa lub posypka na papę).
W rejonie Świeradowa-Zdroju występują kwarce żyłowe stosowane w przemyśle ceramicznym i hutnictwie. Największa z nich ciągnąca się pasmem ok. 10 km i 10-80 m szerokości, eksploatowana była w kopalni “Stanisław” na Izerskich Garbach.
Warto wspomnieć także że w rejonie Świeradowa-Zdroju i Czerniawy-Zdrój występują wody lecznicze, do których należą szczawy wodorowęglanowe, wapniowo-magnezowe i żelaziste o znacznej radoczynności i różnym stopniu mineralizacji. W lecznictwie wykorzystywano także borowinę z torfowisk izerskich, eksploatowane z dwóch złóż: “Jakuszyce” w rejonie Szklarskie Poręby i “Izera” na Hali Izerskiej.
W Górach Izerskich spotykano także kamienie jubilerskie i ozdobne, takie jak: granaty, ametysty, kryształy górskie (kwarce), turmaliny.
 
KLIMAT
Stosunki klimatyczne kształtują się w zależności od globalnej radiacji i cyrkulacji atmosferycznej oraz od czynników lokalnych. W najniższym piętrze Gór Izerskich, na wys. 450-600 m, średnia temperatura roczna wynosi ok. 6,5 stopnia, okres wegetacyjny trwa ok. 200 dni i zaczyna się w połowie kwietnia. Lato termiczne jest krótkie (20-25 dni). Piętro 600-800 m charakteryzuje się roczną temp. ok. 5,5 – 6 stopni. Okres wegetacyjny trwa ok. 190 dni i zaczyna się końcem drugiej dekady kwietnia. Piętro najwyższe powyżej 800 m, obejmuje wierzchowinę Gór Izerskich. Średnia temp. roczna wynosi 4,5 stopnia, okres wegetacyjny ok. 175 dni. Wyróżniającą cechą klimatu Gór Izerskich są wysokie opady, których roczne sumy w partiach szczytowych przekraczają 1200 mm. Pokrywa śnieżna zalega średnio powyżej 110 dni. Dominują wiatry pd.-zach.
Położenie Świeradowa-Zdroju i Czerniawy-Zdroju w sąsiedztwie wielkich kompleksów leśnych na zboczach górskich daje klimat bodźcowy o znacznej aktywności biologicznej. Jest to klimat szczególny, leczniczy i - jak mówi się balsamiczny o zapachu leśnego igliwia. Wpływają na to m.in. wysokość nad poziomem morza, góry, las oraz opary tutejszych wód mineralnych. Klimat najbliższej okolicy Świeradowa-Zdroju jest najchłodniejszy i najwilgotniejszy w całych Sudetach, a więc ostry i hartujący, zaś na Pogórzu Izerskim łagodny i ciepły.

Informacje na podstawie:

  1. Słownik Geografii Turystycznej Sudetów – Góry Izerskie, red. M. Staff, wyd. PTTK “Kraj”, Warszawa-Kraków 1989.
  2. Sudety Zachodnie – przewodnik, red. J. Czerwiński, K.R. Mazurski, wyd. Sport i Turystyka, Warszawa 1983.
  3. Sudety, red. R. Chanas, J. Czerwiński, wyd. Sport i Turystyka, Warszawa 1974.